Khi một cầu thủ quan trọng sắp ra đi, câu hỏi đầu tiên của ban huấn luyện thường là: có ai chơi giống người này không? Tìm người có lối chơi tương tự là một trong những ứng dụng phổ biến nhất của dữ liệu trong tuyển trạch, vì nó biến một câu hỏi cảm tính thành phép so sánh có hệ thống trên hàng nghìn cầu thủ.
Bài này giải thích nguyên lý đằng sau các công cụ tìm cầu thủ tương tự: chọn chỉ số nào, vì sao phải chuẩn hoá, độ tương đồng được đo ra sao, cách đọc biểu đồ radar hay đi kèm, và những chỗ phương pháp này dễ đưa bạn đi sai. Mọi ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Tương tự theo nghĩa nào: phong cách hay chất lượng
Trước khi chạy bất kỳ phép tìm kiếm nào, cần phân biệt hai câu hỏi rất khác nhau. Câu thứ nhất: ai có cách chơi giống cầu thủ này, tức là làm những việc tương tự với tần suất tương tự. Câu thứ hai: ai làm những việc đó tốt ngang cầu thủ này. Một tiền vệ ở giải hạng dưới có thể có phong cách gần như y hệt một tiền vệ ở giải hàng đầu, nhưng chất lượng mỗi hành động thì khác xa.
Các công cụ tìm cầu thủ tương tự thường trả lời câu hỏi thứ nhất tốt hơn câu thứ hai. Chúng so sánh hồ sơ hành vi: cầu thủ chuyền ngắn hay chuyền dài, dẫn bóng nhiều hay ít, hoạt động ở khu vực nào, tham gia phòng ngự ra sao. Muốn trả lời câu hỏi về chất lượng, bạn cần thêm các chỉ số hiệu quả, điều chỉnh theo độ mạnh của giải, và cuối cùng vẫn là xem video.
Lẫn lộn hai câu hỏi là nguồn của nhiều thất vọng. Một danh sách "mười cầu thủ giống nhất" có thể toàn những người có phong cách đúng nhưng trình độ chưa tới, và người đọc danh sách tưởng đã tìm được người thay thế.
Các bước dựng một phép tìm cầu thủ tương tự
Dù dùng công cụ có sẵn hay tự làm trên bảng tính, quy trình cơ bản gồm các bước sau.
- Chọn nhóm so sánh. Giới hạn theo vị trí và số phút tối thiểu. So một tiền vệ với toàn bộ cầu thủ, kể cả thủ môn, sẽ cho kết quả vô nghĩa.
- Chọn chỉ số theo vai trò. Thường từ tám tới mười lăm chỉ số mô tả được cách cầu thủ chơi ở vai đó: với tiền vệ trụ có thể là chuyền tiến lên, thoát pressing, cắt bóng, áp sát, dẫn bóng tiến lên.
- Quy về mỗi 90 phút và điều chỉnh bối cảnh. Chỉ số phòng ngự điều chỉnh theo thời gian đối phương cầm bóng nếu có thể.
- Chuẩn hoá. Đưa mọi chỉ số về cùng thang, thường là thứ hạng phần trăm trong nhóm hoặc khoảng cách so với trung bình. Không chuẩn hoá thì chỉ số có giá trị lớn như số đường chuyền sẽ lấn át chỉ số nhỏ như số pha cắt bóng.
- Đo khoảng cách. Tính mức độ khác biệt giữa cầu thủ mục tiêu và từng người trong nhóm trên toàn bộ các chỉ số; người có khoảng cách nhỏ nhất là người giống nhất.
- Lọc lại theo điều kiện thực tế. Tuổi, khả năng tài chính, giải đấu mà câu lạc bộ có thể tiếp cận.
- Xem video. Kiểm từng cái tên trong danh sách ngắn xem sự tương đồng trên số liệu có thật sự hiện ra trên sân không.
Bước chọn chỉ số quyết định gần như toàn bộ kết quả. Chọn sai chỉ số, công cụ sẽ trả về những người giống ở những điểm không quan trọng với đội.
Đọc biểu đồ radar cho đúng
Biểu đồ radar là cách trình bày phổ biến cho hồ sơ cầu thủ: mỗi trục là một chỉ số, độ dài trên trục thể hiện thứ hạng phần trăm trong nhóm so sánh, nối các điểm lại thành một hình. Đặt hai hình chồng lên nhau, bạn thấy ngay hai cầu thủ giống và khác nhau ở đâu.
Nhưng radar cũng dễ đánh lừa. Thứ tự các trục ảnh hưởng tới hình dáng: đặt các chỉ số tấn công cạnh nhau sẽ tạo ra một khối lớn ở một phía, đổi thứ tự thì hình trông khác hẳn dù số liệu không đổi. Diện tích hình không có ý nghĩa thống kê, nhưng mắt người lại có xu hướng so diện tích. Nhóm so sánh cũng quan trọng: thứ hạng phần trăm trong một giải yếu và trong một giải mạnh không tương đương.
Khi đọc radar, hãy kiểm ba điều: nhóm so sánh là ai, số phút của cầu thủ là bao nhiêu, và các chỉ số đã được điều chỉnh bối cảnh chưa. Thiếu một trong ba thông tin đó, radar chỉ là một hình đẹp. Nếu tự làm radar để trình bày, hãy nhóm các chỉ số theo chủ đề như tấn công, chuyền, phòng ngự, và ghi rõ nhóm so sánh ngay dưới biểu đồ.
Một ví dụ giả định từ đầu tới cuối
Ví dụ giả định: một câu lạc bộ sắp mất tiền vệ trụ kiến thiết, tên ký hiệu Cầu thủ T, vào cuối mùa. Bộ phận phân tích chọn nhóm so sánh là tiền vệ trung tâm có trên một ngưỡng phút nhất định ở năm giải mà câu lạc bộ có dữ liệu. Họ dùng mười chỉ số mô tả phong cách theo bảng gợi ý ở trên, chuyển sang thứ hạng phần trăm trong từng giải, rồi tính khoảng cách với hồ sơ của Cầu thủ T.
Danh sách hai mươi người giống nhất có ba điều đáng chú ý. Một phần ba là cầu thủ trên ba mươi tuổi, không hợp kế hoạch dài hạn nên bị loại. Một số người đến từ giải yếu hơn hẳn, được giữ lại nhưng đánh dấu cần kiểm bằng chỉ số hiệu quả đã điều chỉnh theo giải. Và có hai người trông giống trên số liệu nhưng khi xem video thì một người chủ yếu chuyền dài vượt tuyến do đội cũ chơi bóng dài, không phải do tầm nhìn; người này bị loại ở vòng video.
Cuối cùng còn khoảng năm cái tên được đưa vào danh sách xem trực tiếp. Không ai trong số đó là bản sao của Cầu thủ T, và ban huấn luyện được báo trước điều này: mỗi người giống ở những mặt khác nhau, và đội có thể phải điều chỉnh vai trò của tiền vệ bên cạnh để bù phần còn thiếu. Đây là kết quả bình thường của một phép tìm tương tự làm cẩn thận, không phải thất bại.
Những chỗ phép tìm tương tự hay đi sai
Giống trên số, khác trên sân. Hai cầu thủ có số pha dẫn bóng như nhau, nhưng một người dẫn bóng ở biên để tạt, người kia dẫn bóng vào trung lộ để sút. Dữ liệu tổng hợp không phân biệt được nếu không thêm chỉ số về khu vực.
Hệ thống tạo ra phong cách. Cầu thủ chơi giống nhau vì cùng được dạy trong một kiểu hệ thống. Đưa người đó vào hệ thống khác, phong cách có thể thay đổi.
Cầu thủ mục tiêu là trường hợp đặc biệt. Nếu người sắp ra đi có những phẩm chất hiếm, danh sách tương tự sẽ chỉ trả về những người giống một phần. Khi đó, câu hỏi đúng hơn là thay đổi hệ thống thế nào cho hợp với người sẵn có.
Thiếu chỉ số về những gì quan trọng. Nếu sức mạnh của cầu thủ mục tiêu nằm ở chạy chỗ không bóng hay tổ chức phòng ngự, những thứ dữ liệu sự kiện ghi kém, phép tìm sẽ bỏ qua đúng điều cần tìm.
Coi kết quả là danh sách mua. Danh sách tương tự là điểm khởi đầu cho quy trình tuyển trạch, không phải kết luận. Mọi cái tên vẫn phải qua vòng video và xem trực tiếp.
Ví dụ giả định: chọn chỉ số cho ba vai trò
Bảng dưới gợi ý nhóm chỉ số có thể dùng khi tìm người tương tự cho ba vai trò khác nhau. Số lượng và tên chỉ số cụ thể phụ thuộc nguồn dữ liệu bạn có.
| Vai trò | Chỉ số mô tả phong cách | Chỉ số mô tả hiệu quả nên xem thêm |
|---|---|---|
| Tiền vệ trụ kiến thiết | Số đường chuyền mỗi 90 phút, tỷ lệ chuyền dài, chuyền tiến lên, cắt bóng, số lần nhận bóng khi bị áp sát | Tỷ lệ chuyền so với kỳ vọng, tỷ lệ mất bóng ở phần sân nhà |
| Tiền vệ cánh đi bóng | Số lần dẫn bóng qua người, dẫn bóng vào vòng cấm, số đường tạt, vị trí nhận bóng trung bình | Tỷ lệ qua người thành công, cơ hội tạo ra cho đồng đội |
| Trung vệ dâng cao | Số lần dẫn bóng tiến lên, chuyền tiến lên từ phần sân nhà, số pha cắt bóng ở phần sân trên, tranh chấp trên không | Tỷ lệ thắng tranh chấp, số lần bị vượt qua khi đối mặt |
Tách hai cột phong cách và hiệu quả giúp bạn chạy phép tìm tương tự bằng cột thứ nhất, rồi dùng cột thứ hai để xếp ưu tiên trong danh sách kết quả. Cách này giảm nguy cơ lẫn lộn giữa người chơi giống và người chơi giỏi.
Dùng chatbot ở đâu trong việc này
Chatbot thông dụng không có cơ sở dữ liệu cầu thủ đáng tin để tự tìm người tương tự, và nếu được hỏi "ai chơi giống cầu thủ X" nó sẽ dựa trên những gì nó nhớ được từ văn bản, kể cả tin đồn và nhận xét cảm tính. Đừng dùng câu trả lời đó làm danh sách tuyển trạch.
Nơi chatbot hữu ích là giúp bạn thiết kế phép so sánh và đọc kết quả. Bạn có thể nhờ nó gợi ý nhóm chỉ số cho một vai trò, giải thích cách chuẩn hoá theo thứ hạng phần trăm, hoặc viết công thức bảng tính tính khoảng cách giữa các cầu thủ. Câu lệnh mẫu: "Có bảng tính với mỗi hàng là một cầu thủ, mỗi cột là một chỉ số đã quy về mỗi 90 phút. Hướng dẫn từng bước chuyển các cột sang thứ hạng phần trăm trong nhóm và tính khoảng cách giữa một cầu thủ mục tiêu với các cầu thủ còn lại, giải thích ý nghĩa từng bước."
Khi dán dữ liệu vào chatbot để nhờ kiểm công thức, dùng tên ký hiệu và chỉ giữ những cột số cần thiết. Kết quả cuối cùng luôn phải được kiểm lại bằng tay ở vài hàng và bằng video với những cái tên lọt vào danh sách ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Biểu đồ radar trong bóng đá thể hiện điều gì?
Mỗi trục là một chỉ số, độ dài trên trục thường là thứ hạng phần trăm của cầu thủ trong một nhóm so sánh. Radar giúp nhìn nhanh hồ sơ và so hai cầu thủ, nhưng cần biết nhóm so sánh, số phút và cách điều chỉnh bối cảnh mới đọc đúng.
Cầu thủ giống nhau trên số liệu có chắc chơi giống nhau trên sân không?
Không chắc. Số liệu tổng hợp có thể giống nhau nhưng hành vi trên sân khác nhau, chẳng hạn dẫn bóng ở biên hay vào trung lộ. Danh sách tương tự chỉ là điểm khởi đầu, cần xem video để kiểm.
Vì sao phải chuẩn hoá chỉ số trước khi so sánh?
Vì các chỉ số có thang rất khác nhau, như số đường chuyền và số pha cắt bóng. Không chuẩn hoá thì chỉ số có giá trị lớn sẽ lấn át phép so sánh. Chuyển sang thứ hạng phần trăm hoặc khoảng cách so với trung bình giúp mỗi chỉ số có trọng lượng tương đương.
Có thể hỏi chatbot ai chơi giống một cầu thủ nổi tiếng không?
Có thể hỏi cho vui, nhưng câu trả lời dựa trên những gì chatbot nhớ được từ văn bản, kể cả nhận xét cảm tính, không phải phép so sánh dữ liệu. Không dùng câu trả lời đó cho quyết định tuyển trạch thật.
Tìm người tương tự có giúp được đội phong trào không?
Không theo nghĩa dữ liệu, nhưng cách nghĩ thì có. Khi một người chủ chốt nghỉ, hãy liệt kê cụ thể người đó làm những việc gì cho đội, rồi tìm người làm được nhiều việc nhất trong số đó, thay vì tìm người cùng vị trí trên giấy.
Nên chọn bao nhiêu chỉ số cho phép tìm tương tự?
Thường từ tám đến mười lăm chỉ số mô tả được vai trò là đủ. Quá ít thì bỏ sót khía cạnh quan trọng, quá nhiều thì những chỉ số không liên quan làm nhiễu kết quả. Điều quan trọng hơn số lượng là chọn đúng chỉ số cho vai trò.