Phần lớn con số trên bảng thống kê bóng đá, từ số đường chuyền tới số pha tắc bóng, đến từ dữ liệu sự kiện: những người được đào tạo xem video trận đấu và đánh dấu từng hành động có bóng, kèm loại hành động, cầu thủ, thời điểm và toạ độ trên sân. Ngày càng nhiều phần việc được máy hỗ trợ, nhưng ở nhiều khâu vẫn cần mắt người phán đoán. Hiểu quy trình này giúp bạn biết khi nào nên tin một con số và khi nào nên dè dặt.
Bài này giải thích dữ liệu sự kiện được tạo ra thế nào, những chỗ nào phụ thuộc vào phán đoán, vì sao số liệu trực tiếp trong trận khác số liệu công bố sau trận, và AI đang thay đổi công việc này ra sao. Cuối bài có gợi ý cho đội phong trào muốn tự ghi dữ liệu theo cách đơn giản mà vẫn dùng được.
Từ video tới bảng số: một trận được ghi lại thế nào
Quy trình phổ biến bắt đầu từ video toàn cảnh của trận đấu. Người ghi dữ liệu, thường làm việc theo ca và theo nhóm, xem video và gắn nhãn cho mỗi lần bóng được chạm: đường chuyền, nhận bóng, dẫn bóng, sút, tắc bóng, cắt bóng, phá bóng, phạm lỗi và nhiều loại khác. Mỗi nhãn đi kèm tên cầu thủ, thời điểm tính tới giây và toạ độ trên một mặt sân chuẩn hoá. Một trận chuyên nghiệp có thể sinh ra từ hai nghìn tới hơn ba nghìn sự kiện như vậy, tuỳ nhịp độ và cách định nghĩa.
Nhiều sự kiện còn có thuộc tính chi tiết. Một đường chuyền có thể ghi thêm chân thuận hay chân không thuận, chuyền thấp hay bổng, có phải chọc khe không, có trong tình huống cố định không. Một cú sút ghi thêm bộ phận cơ thể, vị trí thủ môn, kết quả. Chính những thuộc tính này là nguyên liệu cho các mô hình như xG và xA.
Sau lượt ghi đầu, dữ liệu thường qua một vòng kiểm tra chất lượng: người khác xem lại các tình huống khó, phần mềm dò những chuỗi vô lý, ví dụ cầu thủ chuyền bóng cho chính mình hay toạ độ nhảy từ đầu sân này sang đầu sân kia trong một giây. Dữ liệu sau kiểm tra mới được gửi tới khách hàng như câu lạc bộ, đài truyền hình, trang tin.
Những chỗ dữ liệu sự kiện phụ thuộc vào phán đoán
Đường chuyền hay sút hỏng. Một quả tạt quá mạnh bay qua đầu mọi người có thể được ghi là chuyền hỏng hay sút tuỳ người xem đánh giá ý đồ. Mỗi nhà cung cấp có quy tắc riêng, nhưng vẫn còn những tình huống ranh giới.
Tắc bóng thành công hay không. Bóng bật ra sau pha tranh chấp rồi về chân đồng đội của người tắc thì tính thế nào? Định nghĩa mỗi nơi một kiểu, nên số pha tắc bóng là một trong những chỉ số chênh nhiều nhất giữa các nguồn.
Cơ hội lớn. Một số nguồn ghi riêng các cơ hội được đánh giá là rõ ràng. Tiêu chí có hướng dẫn, nhưng cuối cùng vẫn là phán đoán của người ghi.
Toạ độ. Người ghi nhấp chuột vào vị trí trên mặt sân chuẩn hoá. Video góc rộng khiến việc xác định chính xác vị trí ở phía xa camera khó hơn. Sai lệch vài mét là có thể xảy ra, ảnh hưởng tới các chỉ số dựa trên vùng sân.
Ai chạm bóng cuối. Trong các pha lộn xộn ở vòng cấm, xác định ai chạm bóng cuối cùng trước khi bóng đổi hướng không phải lúc nào cũng rõ, ảnh hưởng tới việc tính kiến tạo hay phản lưới nhà.
Số liệu trực tiếp và số liệu sau trận khác nhau thế nào
Bạn có thể đã thấy số đường chuyền hay số cú sút trên ứng dụng thay đổi sau khi trận kết thúc. Đó không phải lỗi mà là do hai luồng dữ liệu khác nhau.
| Khía cạnh | Số liệu trực tiếp | Số liệu sau trận |
|---|---|---|
| Tốc độ | Gần như tức thời, trễ vài giây | Công bố sau trận vài giờ hoặc hôm sau |
| Độ chi tiết | Ít thuộc tính, ưu tiên sự kiện chính | Đầy đủ thuộc tính, toạ độ chính xác hơn |
| Kiểm tra | Ít hoặc không kiểm tra lại | Qua vòng kiểm tra chất lượng |
| Dùng cho | Bình luận trực tiếp, ứng dụng xem trận | Phân tích, nghiên cứu, tuyển trạch |
| Khả năng thay đổi | Có thể bị sửa sau trận | Ổn định, tuy vẫn có thể điều chỉnh khi phát hiện lỗi |
Nếu bạn lưu số liệu để so sánh hoặc viết bài, hãy lấy bản sau trận và ghi rõ ngày lấy. Một bàn thắng được chuyển từ cầu thủ này sang phản lưới nhà sau khi xem lại, hoặc một đường kiến tạo bị huỷ, là chuyện xảy ra không hiếm, và số liệu lấy trong lúc trận đang diễn ra sẽ không phản ánh điều đó.
Một pha bóng mười giây trở thành dữ liệu: ví dụ giả định
Để hình dung khối lượng công việc, hãy theo một pha bóng ngắn và xem người ghi dữ liệu phải đánh dấu những gì. Pha bóng dưới đây là ví dụ giả định, diễn ra trong khoảng mười giây.
- Trung vệ đội A nhận bóng từ thủ môn ở sân nhà: ghi một đường chuyền của thủ môn, toạ độ điểm đi và điểm đến, và một lần nhận bóng của trung vệ.
- Trung vệ dẫn bóng vài mét rồi chuyền dài lên cánh phải: ghi một lần mang bóng và một đường chuyền dài, kèm chân thuận hay không thuận và độ cao bóng.
- Hậu vệ trái đội B nhảy lên tranh chấp trên không với tiền đạo cánh đội A: ghi một pha tranh chấp tay đôi trên không cho mỗi bên, một bên thắng một bên thua.
- Bóng rơi xuống, tiền vệ đội A nhặt được bóng hai và chuyền ngang vào trung lộ: ghi một lần thu hồi bóng hai và một đường chuyền.
- Tiền đạo đội A sút chân trái từ rìa vòng cấm, bóng chạm chân hậu vệ đội B đổi hướng ra ngoài: ghi một cú sút bị chặn với vị trí, bộ phận cơ thể, tình huống; một pha chặn sút cho hậu vệ; và gán đường chuyền trước đó là đường chuyền tạo cơ hội.
Mười giây đã sinh ra khoảng mười sự kiện, mỗi sự kiện có nhiều thuộc tính. Riêng bước ba và bước năm đã có chỗ cần phán đoán: ai thắng pha không chiến khi cả hai cùng chạm bóng, và cú sút bị chặn hay bóng chỉ sượt qua người. Nhân lên cho chín mươi phút, bạn sẽ hiểu vì sao dữ liệu chất lượng cao tốn kém, và vì sao hai nguồn cho số liệu khác nhau là chuyện bình thường.
AI và thị giác máy tính đang thay đổi việc ghi dữ liệu
Trong vài năm gần đây, các kỹ thuật thị giác máy tính được dùng ngày càng nhiều để hỗ trợ ghi dữ liệu. Phần mềm có thể tự nhận diện cầu thủ qua màu áo và vị trí, theo dõi quả bóng, ước tính toạ độ từ video phát sóng thông thường thay vì cần hệ thống camera riêng. Nhờ vậy, dữ liệu theo dõi vị trí, vốn đắt đỏ, bắt đầu xuất hiện ở những giải trước đây không có.
Tuy nhiên, máy vẫn gặp khó ở những chỗ mà người cũng thấy khó: cầu thủ che khuất nhau, camera quay cận cảnh hoặc chiếu lại làm mất toàn cảnh, ánh sáng thay đổi. Vì vậy mô hình phổ biến hiện nay là kết hợp: máy làm phần việc lặp lại, người kiểm và sửa những tình huống khó. Khi đọc thông báo về một hệ thống "hoàn toàn tự động", hãy hiểu rằng vẫn có độ sai, và độ sai đó thường không được công bố chi tiết.
Thay đổi này cũng ảnh hưởng tới nghề. Công việc ghi dữ liệu thủ công đang dịch dần sang kiểm tra chất lượng và xây dựng quy tắc gắn nhãn. Những người làm phân tích ở câu lạc bộ cần hiểu dữ liệu được tạo ra thế nào để không tin mù quáng vào con số. Phần nghề nghiệp trong bóng đá thời dữ liệu được bàn kỹ hơn ở danh mục lịch sử và văn hoá của trang.
Khi nào nên dè dặt với một con số thống kê
Không phải con số nào cũng đáng tin như nhau. Dưới đây là những dấu hiệu cho thấy bạn nên đọc với thêm một chút hoài nghi.
- Chỉ số phụ thuộc nhiều vào phán đoán, như tắc bóng, cơ hội lớn, pha tranh chấp tay đôi thắng thua.
- Số liệu của giải hạng thấp, giải trẻ, giải nữ ở nơi ít được đầu tư thu thập dữ liệu, nơi video chất lượng thấp hoặc không có góc toàn cảnh.
- Số liệu trực tiếp lấy trong lúc trận đấu, chưa qua kiểm tra.
- Con số được trích lại qua nhiều trang, không ghi nguồn gốc ban đầu.
- Sự khác biệt rất nhỏ giữa hai cầu thủ hoặc hai đội, nhỏ hơn mức sai số hợp lý của việc ghi chép.
- Số liệu từ một trang mà bạn không biết họ lấy dữ liệu từ đâu, đặc biệt các trang gắn với dịch vụ cá cược.
Dấu hiệu cuối đặc biệt quan trọng. Nhiều trang dùng số liệu bóng đá làm mồi để kéo người xem sang dịch vụ cá cược, và số liệu của họ không có cam kết chất lượng nào. Trang này không khuyến khích và không hướng dẫn cá cược dưới bất kỳ hình thức nào.
Đội phong trào tự ghi dữ liệu sự kiện đơn giản
Bạn không cần ghi mọi đường chuyền như giải chuyên nghiệp. Chọn ít loại sự kiện, ghi nhất quán, là đủ để có thông tin dùng được.
- Chọn tối đa ba đến bốn loại sự kiện quan trọng với đội, ví dụ cú sút kèm vị trí gần hay xa, mất bóng ở nửa sân nhà, bàn thua đến từ tình huống nào.
- Viết định nghĩa một dòng cho mỗi loại, để người ghi trận này và người ghi trận sau hiểu giống nhau.
- Ghi từ video sau trận thay vì ghi trực tiếp, vì ghi trực tiếp dễ sót khi pha bóng diễn ra nhanh.
- Nhập vào bảng tính mỗi sự kiện một dòng: phút, loại sự kiện, vùng sân, mã cầu thủ nếu cần.
- Nhờ AI tổng hợp và gợi ý: Đây là bảng sự kiện của đội qua bốn trận sân bảy người, cầu thủ đã đánh mã. Hãy tổng hợp theo loại và theo vùng sân, chỉ ra thay đổi rõ nhất giữa các trận, và đề xuất một điều cần tập trong tuần tới.
Cái quý nhất không phải độ chính xác mà là sự nhất quán. Một bảng ghi thô nhưng đều đặn qua mười trận sẽ cho bạn nhiều thông tin hơn một trận ghi cực kỳ chi tiết rồi bỏ dở. Và nhớ hỏi đồng ý của các thành viên trước khi ghi số liệu gắn với từng người.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người ghi số liệu thống kê của một trận bóng đá?
Thường là nhân viên của các công ty thu thập dữ liệu, được đào tạo để gắn nhãn từng sự kiện trên video theo bộ quy tắc của công ty. Ngày càng nhiều phần việc có phần mềm thị giác máy tính hỗ trợ, người kiểm tra lại các tình huống khó.
Vì sao số liệu trên ứng dụng thay đổi sau khi trận kết thúc?
Số liệu trực tiếp được ghi nhanh để phục vụ người xem và ít được kiểm tra. Sau trận, dữ liệu được xem lại, bổ sung chi tiết và sửa lỗi. Việc một bàn thắng được ghi lại cho cầu thủ khác hoặc tính là phản lưới nhà cũng có thể xảy ra.
Chỉ số nào dễ chênh lệch nhất giữa các nguồn?
Các chỉ số phụ thuộc phán đoán như tắc bóng, tranh chấp tay đôi, cơ hội lớn thường chênh nhiều nhất, vì mỗi nhà cung cấp có định nghĩa riêng. Số cú sút và số bàn thắng thường ổn định hơn.
AI có thay thế hoàn toàn người ghi dữ liệu không?
Hiện nay máy làm được nhiều phần việc lặp lại như nhận diện cầu thủ và theo dõi vị trí, nhưng vẫn gặp khó ở tình huống che khuất hay video thiếu góc toàn cảnh. Mô hình phổ biến là máy và người cùng làm, người kiểm và sửa.
Có nên tin số liệu từ các trang gắn với cá cược không?
Không nên dựa vào. Những trang này thường dùng số liệu để kéo người xem sang dịch vụ cá cược và không có cam kết về chất lượng dữ liệu. Hãy dùng nguồn chính thức của giải đấu hoặc các trang thống kê có ghi rõ nguồn.
Đội phong trào nên bắt đầu ghi dữ liệu từ đâu?
Bắt đầu với vài loại sự kiện quan trọng nhất như cú sút và mất bóng ở sân nhà, viết định nghĩa rõ, ghi từ video sau trận vào bảng tính. Nhất quán qua nhiều trận quan trọng hơn ghi chi tiết.