Đá bóng khi trời nóng an toàn hơn nhiều nếu bạn làm đủ ba việc: chọn giờ đá tránh nắng gắt, uống nước đều từ trước trận chứ không đợi khát, và cả đội biết nhận ra dấu hiệu kiệt sức do nóng để dừng người đó lại sớm. Sốc nhiệt là cấp cứu thật sự: người có dấu hiệu lú lẫn, nói lắp, ngất sau khi đá giữa trời nóng cần được làm mát ngay và gọi cấp cứu 115.
Bài này viết cho đội bóng phong trào ở những nơi mùa nóng kéo dài như Thành phố Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Tây Ninh, Cần Thơ, An Giang, hay những đợt nắng nóng gay gắt ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị. Bài cung cấp kiến thức chung, không thay chỉ định của bác sĩ, nhất là với người có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường hoặc đang dùng thuốc.
Cơ thể thải nhiệt thế nào và vì sao sân cỏ nhân tạo càng nguy hiểm
Khi bạn chạy, cơ bắp sinh ra rất nhiều nhiệt. Cơ thể thải nhiệt chủ yếu bằng cách đưa máu ra da và tiết mồ hôi; mồ hôi bay hơi mang nhiệt đi. Cơ chế này hoạt động kém khi không khí vừa nóng vừa ẩm, vì mồ hôi chảy ròng mà không bay hơi được. Đó là lý do một buổi chiều oi bức trước cơn mưa có thể nguy hiểm hơn một buổi trưa nắng khô.
Sân cỏ nhân tạo làm vấn đề nặng thêm. Lớp cỏ nhựa và hạt cao su hấp nhiệt, bề mặt sân dưới nắng trưa có thể nóng hơn không khí đáng kể, hơi nóng phả lên người chạy. Sân bao lưới kín, ít gió cũng giữ nhiệt. Nhiều sân phong trào ở đô thị nằm giữa các toà nhà, càng ít lưu thông khí.
Mất nước làm mọi thứ tệ hơn. Khi lượng nước mất qua mồ hôi không được bù, máu đặc hơn, tim phải đập nhanh hơn, khả năng thải nhiệt giảm, thân nhiệt tăng nhanh. Người chưa quen nóng, người vừa ốm dậy, người ngủ ít hoặc uống rượu bia tối hôm trước chịu ảnh hưởng nhiều hơn cả.
Phân biệt các mức rối loạn do nóng
Không phải ai mệt khi đá giữa trời nóng cũng nguy hiểm, nhưng cả đội cần phân biệt được các mức dưới đây. Đây là kiến thức phổ thông để nhận biết và xử trí ban đầu, không phải hướng dẫn chẩn đoán.
| Mức | Dấu hiệu thường thấy | Việc cần làm ngay |
|---|---|---|
| Chuột rút do nóng | Co cứng cơ bắp chân, đùi đau đột ngột, thường sau thời gian dài ra nhiều mồ hôi | Dừng đá, vào bóng râm, kéo giãn nhẹ cơ bị co, uống nước có điện giải |
| Kiệt sức do nóng | Mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, vã mồ hôi, da tái và ẩm, mạch nhanh | Dừng hẳn, nằm nơi mát, nới quần áo, chườm mát, uống nước từng ngụm; không đỡ nhanh thì đưa đi cơ sở y tế |
| Sốc nhiệt | Lú lẫn, nói lắp, hành vi bất thường, loạng choạng, co giật, ngất; da nóng, có thể vẫn ra mồ hôi | Gọi 115 ngay, làm mát nhanh toàn thân bằng nước mát và quạt trong lúc chờ, không cho uống nếu không tỉnh táo |
Điểm mấu chốt để phân biệt là tình trạng tinh thần. Người kiệt sức vẫn tỉnh, trả lời đúng câu hỏi. Người bắt đầu nói không rõ, trả lời sai, đi loạng choạng sau khi đá giữa trời nóng phải được coi là sốc nhiệt cho tới khi nhân viên y tế nói khác. Làm mát sớm có ý nghĩa sống còn trong trường hợp này.
Uống nước trước, trong và sau trận
Nhiều người chỉ uống khi khát hoặc uống ừng ực một chai lớn giữa giờ. Cách chuẩn bị tốt hơn trải đều trên cả ngày đá.
- Cả ngày hôm đó uống nước đều, không đợi tới giờ đá mới uống. Nước tiểu vàng nhạt là dấu hiệu đơn giản cho thấy cơ thể đủ nước; vàng sẫm là thiếu.
- Khoảng hai tiếng trước trận, uống thêm một cốc lớn để cơ thể có thời gian hấp thu và đi vệ sinh trước khi vào sân.
- Trong trận, tận dụng mỗi lần bóng chết, mỗi lần thay người để uống vài ngụm. Đội nên đặt nước ở cả hai đầu sân, không để mọi người phải chạy về một góc.
- Trận dài, ra nhiều mồ hôi, nên có đồ uống bù điện giải bên cạnh nước lọc; người có bệnh thận, tim mạch hay đang ăn nhạt theo chỉ định thì hỏi bác sĩ loại phù hợp.
- Sau trận, tiếp tục uống từng đợt trong vài giờ. Nếu muốn biết mình mất bao nhiêu nước, cân trước và sau trận trên cùng một chiếc cân: phần cân nặng giảm chủ yếu là nước mất qua mồ hôi.
- Hạn chế rượu bia ngay sau trận. Thói quen nhậu sau bóng đá phổ biến ở nhiều đội, nhưng rượu bia làm việc bù nước chậm lại.
Cũng đừng uống quá nhiều nước lọc trong thời gian ngắn. Uống quá mức so với lượng mồ hôi mất đi, nhất là khi không có điện giải, có thể gây rối loạn muối trong máu. Nguyên tắc là uống đều theo lượng mồ hôi, không phải càng nhiều càng tốt.
Chọn giờ đá và điều chỉnh trận cho mùa nóng
Tránh khung giờ nắng gắt. Khoảng giữa trưa đến xế chiều thường nóng nhất. Sáng sớm trước khi nắng lên hoặc tối sau khi mặt sân đã nguội bớt là lựa chọn an toàn hơn. Sân đá tối có đèn vẫn có thể oi, nhưng không có bức xạ mặt trời trực tiếp.
Đặt giờ nghỉ uống nước. Nhiều giải đấu chuyên nghiệp đã có quãng nghỉ uống nước giữa mỗi hiệp khi trời nóng. Đội phong trào hoàn toàn áp dụng được: mỗi khoảng 15–20 phút dừng một phút, mọi người uống nước, không cần đợi bóng ra ngoài.
Rút ngắn và thay người nhiều hơn. Ngày nắng nóng bất thường, rút thời gian đá hoặc tăng số lần thay người. Người dự bị ngồi trong bóng râm, không đứng chờ giữa nắng.
Làm quen dần với nóng. Cơ thể thích nghi với nóng sau một thời gian tập trong điều kiện nóng, đổ mồ hôi sớm hơn và hiệu quả hơn. Người mới từ nơi mát chuyển vào, hay đầu mùa nóng, nên đá ngắn và nhẹ trong những buổi đầu.
Theo dõi bản tin thời tiết. Khi cơ quan khí tượng cảnh báo nắng nóng gay gắt, cân nhắc dời trận. Một buổi đá bỏ lỡ không đáng so với một ca cấp cứu.
Việc đội trưởng nên chuẩn bị cho mùa nóng
Ở đội phong trào, không ai được giao nhiệm vụ y tế, nên những việc nhỏ dưới đây thường bị bỏ qua. Đội trưởng hoặc người quản lý quỹ đội có thể chuẩn bị một lần cho cả mùa.
- Thùng đá hoặc bình giữ lạnh có nước, vài chiếc khăn để chườm mát, một chậu hay xô để có thể ngâm khăn.
- Biết sân gần nhất có chỗ bóng râm, vòi nước, và địa chỉ cơ sở y tế gần nhất; ghi sẵn vào nhóm chat của đội.
- Thống nhất một quy tắc: ai thấy đồng đội có dấu hiệu lạ thì gọi dừng trận, không cần hỏi ý ai.
- Hỏi riêng những thành viên có bệnh nền xem họ có lưu ý gì từ bác sĩ, và tôn trọng nếu họ muốn đá ít hơn trong mùa nóng.
- Khuyến khích mặc áo sáng màu, thoáng, đội mũ lúc khởi động, thoa kem chống nắng cho trận ban ngày.
Nếu muốn nhờ AI soạn một danh sách kiểm tra cho mùa nóng hợp với sân và giờ đá của đội, câu lệnh có thể là: "Soạn danh sách chuẩn bị cho đội bóng phong trào 14 người đá sân 7 cỏ nhân tạo lúc 17 giờ ở miền Nam mùa khô: vật dụng, quy tắc nghỉ uống nước, cách nhận biết và xử trí ban đầu khi có người bị say nắng. Ghi rõ khi nào gọi 115." Kiểm kết quả với các nguồn y tế chính thức; không áp dụng lời khuyên về thuốc từ chatbot.
Sau trận đấu nóng: hồi phục và những gì cần theo dõi
Trận kết thúc không có nghĩa là rủi ro đã qua. Thân nhiệt và nhịp tim cần thời gian hạ xuống, và một số người chỉ thấy mệt lả, chóng mặt khi đã ngồi xuống hoặc khi đứng dậy đột ngột. Thay vì ngồi bệt ngay giữa sân nóng, đi bộ chậm vài phút vào chỗ râm, rửa mặt, cổ, tay bằng nước mát rồi mới ngồi nghỉ.
Trong vài giờ sau trận, tiếp tục uống từng đợt và ăn một bữa có đủ nước, muối, tinh bột để cơ thể bù lại. Đi tắm nước mát giúp hạ nhiệt nhanh hơn. Nếu sau một hai tiếng vẫn còn đau đầu dữ dội, buồn nôn, nước tiểu rất ít hoặc rất sẫm, hoặc cảm giác lơ mơ, đó là lý do đến cơ sở y tế chứ không phải chờ sáng hôm sau.
Đội cũng nên để ý tới người lái xe về sau trận. Người vừa mất nhiều nước, mệt, lại uống bia thì phản xạ chậm hơn hẳn; nhiều tai nạn không xảy ra trên sân mà trên đường về. Đội trưởng nhắc nhau một câu, sắp xếp đi chung xe khi cần, là phần an toàn ít tốn kém nhất.
Những ai cần thận trọng hơn
Một số người chịu nóng kém hơn và cần chủ động giảm cường độ. Người lớn tuổi thường cảm nhận khát kém hơn, nên dễ thiếu nước mà không biết. Người thừa cân sinh nhiệt nhiều hơn và thải nhiệt chậm hơn. Người vừa ốm, nhất là sau sốt hay tiêu chảy, cơ thể đã thiếu nước sẵn.
Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, tiểu đường hoặc đang dùng một số loại thuốc có thể bị ảnh hưởng khả năng điều nhiệt hoặc cân bằng nước. Những người này nên hỏi bác sĩ điều trị về việc chơi thể thao cường độ cao khi trời nóng, thay vì tự đoán. Thuốc lợi tiểu, một số thuốc huyết áp hay thuốc dị ứng là ví dụ những thứ cần hỏi cụ thể.
Cuối cùng, người mới bắt đầu đá lại sau thời gian dài nghỉ, hoặc đá với đội có trình độ cao hơn mình, hay cố gắng theo kịp. Đội nên tạo không khí để ai cũng thoải mái xin ra nghỉ khi thấy không ổn, không ai bị trêu là yếu.
Câu hỏi thường gặp
Đá bóng giờ nào trong ngày mùa hè là an toàn nhất?
Sáng sớm trước khi nắng gắt hoặc tối sau khi mặt trời lặn và mặt sân đã nguội bớt là lựa chọn hợp lý hơn. Tránh khoảng giữa trưa đến xế chiều. Dù đá giờ nào, vẫn cần uống nước đều và nghỉ giữa giờ, vì trời tối vẫn có thể oi ẩm, đặc biệt trước những cơn mưa.
Uống nước lọc hay đồ uống thể thao khi đá bóng?
Trận ngắn, trời mát, nước lọc thường đủ. Trận dài, trời nóng, ra nhiều mồ hôi thì nên có thêm đồ uống bù điện giải để thay muối mất qua mồ hôi. Người có bệnh thận, tim mạch hay đang theo chế độ ăn hạn chế muối nên hỏi bác sĩ về loại đồ uống phù hợp.
Bị chuột rút khi đá bóng thì làm gì?
Dừng đá, vào chỗ mát, kéo giãn nhẹ cơ bị co theo hướng ngược lại, ví dụ kéo mũi chân về phía người khi chuột rút bắp chân. Uống nước có điện giải. Nếu chuột rút đi kèm chóng mặt, buồn nôn, lú lẫn, hoặc tái lại nhiều lần, cần nghỉ hẳn và tìm hỗ trợ y tế.
Làm sao biết đồng đội bị sốc nhiệt chứ không chỉ mệt?
Dấu hiệu quan trọng nhất là thay đổi tinh thần: lú lẫn, trả lời sai, nói lắp, đi loạng choạng, hành vi lạ, co giật hoặc ngất. Khi thấy những dấu hiệu này sau khi đá giữa trời nóng, gọi 115 ngay và làm mát nhanh toàn thân trong lúc chờ, không chờ xem có đỡ không.
Có nên đá bóng khi vừa khỏi sốt không?
Nên đợi cơ thể hồi phục hẳn. Sau sốt, cơ thể thường thiếu nước và mệt, khả năng chịu nóng giảm, nguy cơ kiệt sức cao hơn. Quay lại bằng một buổi nhẹ, ngắn, ở giờ mát. Nếu bệnh kéo dài hoặc có triệu chứng tim mạch như đau ngực, khó thở, nên hỏi bác sĩ trước khi đá lại.
Đội bóng phong trào cần chuẩn bị gì cho trường hợp say nắng?
Nước đủ cho cả đội, khăn và đá lạnh để chườm, biết chỗ bóng râm và cơ sở y tế gần nhất, và một quy tắc rõ ràng là ai cũng được quyền gọi dừng trận. Nếu đội có người học sơ cứu, tốt hơn nữa. Những thứ này rẻ và đơn giản so với rủi ro.