Ngoài còi, thẻ và đồng hồ, một tổ trọng tài ở trận chuyên nghiệp ngày nay thường mang hệ thống liên lạc qua tai nghe, cờ có nút bấm phát tín hiệu, đồng hồ nhận báo bàn thắng, bình xịt đánh dấu khoảng cách, và ở một số giải còn có camera gắn trên người. Mỗi món giải quyết một vấn đề cụ thể mà trọng tài thời trước phải xử lý bằng mắt và giọng.
Bài này đi qua từng thiết bị: nó làm gì, ai dùng, vì sao cần, và giới hạn của nó. Phần cuối gợi ý những gì trọng tài giải phong trào có thể áp dụng với chi phí thấp. Tên hãng và thông số kỹ thuật không được nêu vì thay đổi theo thời gian và theo từng giải.
Tai nghe và hệ thống liên lạc của tổ trọng tài
Trọng tài chính, hai trợ lý và trọng tài thứ tư ở trận chuyên nghiệp thường nói chuyện với nhau liên tục qua hệ thống liên lạc không dây, mỗi người đeo một tai nghe có micro. Ở trận có VAR, phòng VAR cũng kết nối vào hệ thống này. Điều đó có nghĩa là khi trọng tài chính bị che khuất, trợ lý có thể báo ngay "có lỗi, số áo đội áo trắng" thay vì phải chờ đến lúc bóng chết rồi trao đổi bằng cử chỉ.
Trước khi có tai nghe, giao tiếp giữa trọng tài và trợ lý chủ yếu là ánh mắt, cờ và những tín hiệu đã thống nhất trước. Nhiều thông tin quan trọng bị mất vì trọng tài không nhìn về phía trợ lý đúng lúc. Tai nghe giúp tổ trọng tài hoạt động như một đội thật sự.
Việc nói qua tai nghe cũng là một kỹ năng phải học. Thông tin cần ngắn, rõ, theo một khuôn đã thống nhất, vì trọng tài chính đang chạy và phải xử lý nhiều việc cùng lúc. Các tổ trọng tài chuyên nghiệp thường luyện những câu báo chuẩn như "chờ, đang kiểm tra" hay "kiểm tra xong" để tránh hiểu lầm giữa lúc căng thẳng.
Giới hạn của hệ thống này là nó phụ thuộc vào sóng. Sân đông người, nhiều thiết bị không dây có thể gây nhiễu. Tổ trọng tài vì vậy vẫn duy trì các tín hiệu tay và cờ truyền thống làm dự phòng. Một số giải cũng ghi âm trao đổi để phục vụ đánh giá và đào tạo sau trận.
Cờ bíp và đồng hồ trên cổ tay
Cờ bíp hoạt động thế nào. Cán cờ của trợ lý có nút bấm. Khi trợ lý giơ cờ báo lỗi và bấm nút, thiết bị trên cánh tay trọng tài chính rung hoặc kêu. Trọng tài biết ngay có tín hiệu kể cả khi đang quay lưng về phía trợ lý.
Vì sao cần. Trọng tài chính chạy theo bóng nên thường không nhìn về phía biên. Một cái phất cờ mà không ai thấy thì vô ích. Tín hiệu rung đảm bảo thông tin tới nơi.
Đồng hồ báo bàn thắng. Ở trận có công nghệ goal-line, trọng tài đeo đồng hồ chuyên dụng nhận tín hiệu khi bóng qua hết vạch. Đồng hồ rung và hiện chữ báo, được thiết kế để tín hiệu đến trong khoảng một giây.
Đồng hồ đếm giờ. Trọng tài thường đeo hai đồng hồ: một để đếm thời gian thi đấu, một dự phòng hoặc dùng để tính thời gian dừng trận. Thói quen hai đồng hồ có từ trước khi có công nghệ, nhằm tránh sai sót khi một chiếc gặp sự cố.
Khi thiết bị hỏng. Cờ bíp hết pin hay đồng hồ mất tín hiệu là chuyện có thể xảy ra. Tổ trọng tài được huấn luyện để quay về tín hiệu truyền thống ngay lập tức: trợ lý giơ cờ cao và giữ nguyên cho tới khi trọng tài chính nhìn thấy, trọng tài chính chủ động liếc về phía biên ở những pha nhạy cảm.
Bình xịt vạch: công nghệ đơn giản mà hiệu quả
Bình xịt vạch là một bình nhỏ trọng tài đeo bên hông, xịt ra một lớp bọt trắng tự tan sau ít phút. Khi có quả đá phạt gần khung thành, trọng tài xịt một vạch nhỏ ở điểm đặt bóng và một vạch dài nơi hàng rào phải đứng, cách bóng theo khoảng cách luật quy định.
Trước khi có bình xịt, hàng rào thường nhích dần về phía bóng mỗi khi trọng tài quay đi, và cầu thủ đá phạt cũng có thể lén dịch bóng lên trước. Vạch trắng biến lời nhắc bằng miệng thành một ranh giới mà ai cũng nhìn thấy, kể cả khán giả và camera. Công cụ này được dùng phổ biến ở các giải lớn từ khoảng giữa thập niên 2010, trong đó có World Cup 2014.
Bình xịt là ví dụ tốt cho thấy công nghệ trọng tài không nhất thiết phải phức tạp. Nó rẻ, dễ dùng, không cần điện, và giải quyết đúng một vấn đề cụ thể. Ở bóng đá phong trào, nơi không có VAR hay goal-line, những công cụ đơn giản như vậy thường hữu ích hơn nhiều so với cố gắng bắt chước công nghệ đắt tiền.
Camera gắn trên người trọng tài
Vài năm gần đây, một số giải và giải đấu quốc tế đã thử gắn camera nhỏ lên người trọng tài, thường ở ngực hoặc trên tai nghe. Mục đích chính được công bố thường là phục vụ truyền hình, cho khán giả thấy trận đấu từ góc nhìn của trọng tài, và phục vụ đào tạo trọng tài sau trận. Hình ảnh từ camera này hiện thường không dùng để ra quyết định trong trận.
Ở bóng đá cơ sở của một số nước, camera gắn người còn được thử nghiệm với mục tiêu khác: giảm hành vi lăng mạ, đe doạ trọng tài. Khi biết mình đang bị ghi hình, cầu thủ và người hâm mộ có xu hướng kiềm chế hơn, và nếu có sự cố, đơn vị tổ chức có bằng chứng để xử lý kỷ luật.
Việc ghi hình người khác luôn đi kèm câu hỏi về quyền riêng tư: ai được xem đoạn ghi hình, lưu bao lâu, có được đăng lên mạng không. Nếu giải phong trào của bạn muốn thử, hãy thông báo rõ trong điều lệ, chỉ dùng cho mục đích xử lý sự cố, không đăng hình cầu thủ khi chưa được đồng ý, đặc biệt là trẻ em.
Còi và thẻ vẫn là trung tâm
Giữa bao nhiêu thiết bị mới, công cụ quan trọng nhất của trọng tài vẫn là cái còi. Cách thổi còi là một phần của nghệ thuật điều khiển trận: tiếng còi ngắn cho lỗi nhẹ, tiếng còi dài và mạnh cho lỗi nặng hay khi cần dừng trận gấp, và nhiều khi không thổi còi để cho hưởng lợi thế. Không thiết bị nào thay được khả năng đọc trận đấu và quyết định đúng lúc.
Thẻ vàng, thẻ đỏ cũng là một "công nghệ" ra đời để giải quyết vấn đề giao tiếp: cầu thủ và khán giả nói các ngôn ngữ khác nhau vẫn hiểu ngay ai bị cảnh cáo, ai bị đuổi. Ý tưởng dùng thẻ màu thường được kể là lấy cảm hứng từ đèn giao thông, và được dùng rộng rãi ở World Cup từ năm 1970.
Bài học cho trọng tài phong trào là đầu tư vào những thứ cơ bản trước: luyện cách thổi còi rõ ràng, ra hiệu tay dứt khoát, chọn vị trí đứng tốt, giải thích quyết định ngắn gọn khi cần. Công nghệ chỉ hỗ trợ một trọng tài vốn đã vững; nó không cứu được một trọng tài thiếu tự tin hay không nắm luật.
Thiết bị nào phù hợp với giải phong trào
Không phải công nghệ nào của giải chuyên nghiệp cũng đáng mang về sân phong trào. Bảng dưới gợi ý cách cân nhắc theo mức độ hữu ích và độ phức tạp, viết theo loại thiết bị, không theo sản phẩm.
| Thiết bị | Có đáng dùng ở giải phong trào không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Còi, thẻ, đồng hồ đếm giờ | Bắt buộc | Nên có đồng hồ dự phòng |
| Bình xịt vạch | Đáng cân nhắc nếu giải có nhiều quả đá phạt | Chọn loại tự tan, không làm hỏng cỏ nhân tạo |
| Bộ đàm hoặc tai nghe | Chỉ khi có đủ tổ trọng tài và sân lớn | Sân năm người thường không cần |
| Máy quay cố định | Hữu ích để xem lại sau trận và xử lý tranh chấp | Không dừng trận để xem; thông báo trước cho các đội |
| Camera gắn người | Cân nhắc kỹ | Chỉ khi có quy định rõ về lưu trữ và quyền riêng tư |
| Thiết bị đo thể lực cho trọng tài | Không cần thiết | Phù hợp với trọng tài muốn tự rèn luyện hơn là cho giải |
Điểm chung là mọi công cụ nên được thống nhất trước trận. Một máy quay xuất hiện bất ngờ giữa giải mà không ai biết dùng vào việc gì sẽ tạo ra nghi ngờ thay vì tin tưởng.
Thiết bị theo dõi thể lực và vai trò của AI
Ở cấp chuyên nghiệp, trọng tài cũng được theo dõi thể lực như cầu thủ: quãng đường chạy, số lần chạy nước rút, vị trí so với bóng. Dữ liệu này giúp đánh giá trọng tài có ở vị trí tốt khi ra quyết định không, và giúp xây dựng chương trình tập luyện. Một trọng tài đứng sai vị trí ở pha quan trọng thường không phải do thiếu hiểu luật mà do không theo kịp nhịp trận.
Các công cụ phân tích dữ liệu, trong đó có những ứng dụng dùng học máy, có thể giúp tìm ra mẫu hình như trọng tài thường đứng quá xa ở các pha phản công nhanh, hay thường bị che tầm nhìn ở các quả phạt góc. Đây là ứng dụng AI ít được chú ý nhưng hữu ích, vì nó giúp con người làm tốt hơn thay vì thay thế con người.
Với trọng tài phong trào muốn tự cải thiện, có thể nhờ trợ lý AI soạn chương trình chạy bộ và chạy biến tốc phù hợp với lịch làm việc, hoặc nhờ AI tạo bộ tình huống luật để tự kiểm tra. Nếu có vấn đề sức khoẻ như đau khớp gối kéo dài hay tim đập bất thường khi gắng sức, hãy gặp bác sĩ trước khi tăng cường độ tập, đừng dựa vào AI.
Câu hỏi thường gặp
Trọng tài nói gì với nhau qua tai nghe?
Chủ yếu là thông tin ngắn về tình huống: có lỗi hay không, số áo cầu thủ, bóng ra ngoài hay chưa, cầu thủ có việt vị không. Ở trận có VAR, phòng VAR báo kết quả kiểm tra hoặc đề nghị xem lại. Một số giải công bố đoạn ghi âm sau trận để giải thích quyết định.
Cờ bíp có thay thế việc phất cờ không?
Không. Trợ lý vẫn giơ cờ theo đúng tín hiệu luật quy định để cầu thủ và khán giả thấy. Nút bấm chỉ đảm bảo trọng tài chính nhận được tín hiệu ngay cả khi không nhìn về phía trợ lý. Hai việc diễn ra cùng lúc.
Bình xịt vạch có làm hỏng sân không?
Bình xịt dùng cho trọng tài thường là loại bọt tự tan sau ít phút, được thiết kế để không để lại vết trên cỏ tự nhiên. Với cỏ nhân tạo, nên kiểm hướng dẫn của sân trước khi dùng để tránh ảnh hưởng tới mặt sân.
Hình ảnh từ camera gắn trên người trọng tài có dùng để ra quyết định không?
Hiện nay ở phần lớn các giải thử nghiệm, hình ảnh này chủ yếu phục vụ truyền hình và đào tạo, không dùng để quyết định trong trận. Cách sử dụng có thể thay đổi theo từng giải và từng thời điểm, nên theo dõi thông báo chính thức.
Giải phong trào có nên đặt máy quay để giải quyết tranh chấp không?
Có thể, nếu thống nhất trước rằng video dùng để xem lại sau trận và xử lý kỷ luật, không dừng trận để xem. Thông báo rõ cho các đội, không đăng hình khi chưa được đồng ý, đặc biệt với cầu thủ nhỏ tuổi.
Trọng tài phong trào có cần thiết bị đo thể lực không?
Không bắt buộc. Một chiếc đồng hồ đo quãng đường hoặc ứng dụng điện thoại là đủ để tự theo dõi tiến bộ. Quan trọng hơn là tập chạy đều đặn, học cách chọn vị trí và nắm chắc luật. Có vấn đề sức khoẻ thì gặp bác sĩ trước khi tập nặng.